Tuesday, October 17, 2017

ताज कोणाचा?



मुमताज महल चवदाव्या अपत्य जन्माच्या वेळेस १७ जुन १६३१ रोजी बु-हाणपूर येथे वारली. दारा शुकोह, औरंगजेब ते शाहजहानची लाडकी लेक जहानाअरा बेगम ही तिची आजही इतिहासात स्थान मिळवून बसलेली अपत्ये. बु-हाणपूर येथे तिला तात्पुरते दफन करण्यात आले. आग्र्यात तिच्यासाठी कायमच भव्य मकबरा बनवायची योजना असल्याने शाहजहानने राजा जयसिंगाकडून यमुनाकाठची त्याची हवेली चार हवेल्यांच्या मोबदल्यात विकत घेतली. शाहजहानच्या फर्मानात व कझ्विनी व लाहोरीच्या पातशहानाम्यात या व्यवहाराचा, ही जागा घेण्यामागील हेतुचा, म्हणजे भव्य व शानदार मकबरा बांधण्याचा, स्पष्ट उल्लेख आहे. ही जागा ४२ एकरात असून त्यात निवासी हवेली (मंझिल किंवा खाना) होती असेही त्यावरुन दिसते. याच जागेवर ताजमहालचे बांधकाम करण्यात आले की जुन्या वास्तुलाच सुशोभीकरण करुन फक्त नांव बदलण्यात आले याबद्दल मोठा विवाद आहे.

पु. ना. ओक, भट-आठवले प्रभुतींनी मानसिंगाच्या मुळच्याच बांधकामाला संगमरवरी आच्छादन देत ताजमधे बदलवले अशा अर्थाचे निष्कर्श काढले आहेत. ओकांच्या मते तर तेथे तेजोमहालय नांवाचे शिवालयच होते. या वादाला तेंव्हापासून सुरुवात झाली तो आजही शमायला तयार नाही. त्यात जायचे येथे कारण नसून आपल्याला मुळात ताजमहाल ही काही डागडुजी करुन मुळच्याच इमारतीचे सुशोभीकरण आहे की संपुर्ण ताजमहाल नव्याने बांधला गेला याची येथे चर्चा करायची आहे.

याबद्दल शंका नाही की ताजमहालाची जागा मुळची राजा मानसिंगाच्या मालकीची होती. यमुनेच्या दोन्ही काठांवर राजपूत्र आणि सरदारांच्या हवेल्या होत्या. १६२६ मध्ये डच अधिकारी पेलासर्ट आणि डलात यांनी मानसिंगाच्या हवेलीचा उल्लेख करून ठेवला आहे. ताजची जागाही तीच आहे हेही १७०७ मधील एका नकाशावरुन व पेलासर्टने दिलेल्या यादीशी तुलना करुन स्पष्ट होते. फर्मान आणि पातशहानामाही या माहितीला पुष्टी देतो. या पुराव्यांवरून एकच गोष्ट सिद्ध होते व ती म्हनजे ताजची जागा आधी जयसिंगाच्या नांवे होती, त्या जागेचा मुळ मालक मानसिंग असून तेथे एक हवेली अथवा मंझील होती. या बाबी नाकारण्याचे काहीएक संयुक्तिक कारण नाही.

मानसिंग हा बादशाही दरबारातील बलाढ्य हस्ती होते. त्यामुळे त्यांची हवेली आग्र्यात असणे स्वाभाविक होते. जेंव्हा शाहजहानने हवेली ताब्यात घेतली तेंव्हा राजा जयसिंग मात्र स्वत: त्या हवेलीत रहात होता की नाही याचे मात्र कसलेही उल्लेख मिळत नाहीत. शाहजहानने राहती हवेली विकत मागितली असती काय किंवा जयसिंगाने विकली असती का या प्रश्नाचा कोणी इतिहासकाराने विचार केलेला दिसत नाही. शाहजहानला यमुनाकाठच्या त्या ४२ एकरांच्या जागेत रस होता, त्याच्या हवेलीत नाही हेही फर्मान व पातशहानाम्यावरून सहज लक्षात येते. शिवाय त्या जागेवर अद्वितीय वास्तुचे अस्तित्व असते तर पेलासर्ट व डलातने तिचा तसा उल्लेख केला असता. पण तसेही नाही. अन्य राजपुत्र व सरदारांच्या हवेल्यांच्या जागांचे ते जसे वर्णन करतात तसेच मानसिंगाच्या जागेचेही वर्णन करतात. वास्तूरचनाशास्त्र दृष्ट्या ती विशेष वेगळी इमारत असती तर तिचा वेगळा उल्लेख येणे व ती तेंव्हाही, भलेही संगमरवरी आच्छादन नसले तरी, तत्काळी प्रसिद्ध इमारत असती. पण ते वास्तव नाही. ती एक निवासी पण एक दुर्लक्षीत हवेलीच होती एवढेच काय ते वास्तव अनेक पुराव्यांवरुन पुढे येते. 

त्यामुळेच की काय राजा मानसिंगच्या हवेलीचेच ताजमध्ये रुपांतरण करण्यात आले असा उल्लेख कोठेही मिळत नाही. मानसिंगाची तत्कालीन प्रसिद्धी पाहता जर असे झाले असते तर कोठे ना कोठे त्याचे उल्लेख मिळाले असते. शिवाय पातशहानाम्यातील नोंदी या मताला कसलीही पुष्टी करत नाहीत. 

पातशहानाम्यातील या संदर्भातील जे उतारे आहेत त्याची वेगवेगळे अनुवाद प्रसिद्ध आहेत. माझे मित्र आनंद दाबक यांनीही एका स्वतंत्र पर्शियन अनुवादकाकडून अनुवाद करून घेतला होता व अन्य अनुवादही तज्ञांकडून तपासून घेतले होते. तो अनुवाद आणि ओकांनी दिलेला अनुवाद याची तुलना करता हे लक्षात येते की ओकांनी आपल्या अनुवादात मोठा घोळ घातला आहे. मुळात पातशाहनाम्यात "प्रकल्पाच्या सदस्यांनी या इमारतीला चाळीस लाख रुपये खर्च येईल असा अंदाज केला." राजेंद्र व्ही जोशी यांनीही ओकांचा अनुवाद तपासून त्यात चूक आहे असे स्पष्ट केले होते. उदा.  ( members of project team ) budgeted / estimated the cost ( Rs forty lacs) अशा अर्थाचे वाक्य असतांना ओकांनी "Far-sighted engineers and skilled architects expended forty lakhs of rupees [Rs.4,000,000] on the construction of this building." असा अर्थ घेतला आहे. या ओकांच्या अर्थामुळे असा समज निर्माण होतो की १६३३ मधेच ताजचे बांधकाम पुर्णपणे तयारच होते व डागडुजीसाठीच तो काय चाळीस लाख रुपये खर्च आला. म्हणजे अंदाजित खर्च आणि होऊन गेलेला खर्च यातील फरक, बहुदा जाणीवपुर्वक करत, त्यांनी आपला सिद्धांत मांडला. 

याचा अर्थ असा की मानसिंगाच्या हवेलीचे रुपांतर डागडुज्या करुन सध्याच्या ताजमधे करण्यात आलेले नाही. मग मानसिंगाच्या हवेलीचे काय झाले? अर्थात या प्रश्नाच्या उत्तराकडे वळण्याआधी आपण ताजसंबंधी उपलब्ध असलेली अन्य माहिती तपासून पाहुयात.

१. फ्रेंच व्यापारी टॅव्हर्नियर हा १६३८ ते १६६८ या काळात सहा वेळा भारतात येऊन गेला. ताजमहालवर २०,००० कामगार काम करत होते आणि ते पुर्ण व्हायला २२ वर्ष लागली ही माहिती तो देतो.

२. फ्रे सबास्टियन मनरिके हा पोर्तुगीज मिशनरी डिसेंबर चाळीस ते जानेवारी ४१ या काळात आग्र्यात होता. तो या बांधकामावर एक हजार लोक काम करीत होते असे लिहितो. हे लोक रस्ते, बागांचे काम करीत होते असे तो लिहितो. 

३. पीटर मुंडी हा ब्रिटिश व्यापारी १६३१ ते १६३३ या काळात आग्र्याला तीन वेळा राहिलेला आहे. त्याला मुमताजचा मृत्यू झाल्याचे माहित होते. शेवटच्या भेटीच्या वेळीस त्याने जे पाहिले ते लिहिले आहे ते असे  “ This Kinge is now buildinge a Sepulchre for his late deceased Queene Tege Moholl..... He intends it shall excell all other. The place appoynted is by the river side where she is buried, brought from Burhanpur where she dyed accompanying him in his wars." (पान २१२,The Travels of P Mundy, Volume II Travels in Asia, edited by Lt Col Sir R C Temple,) आणि याच माहितीच्या पुढे तो लिहितो की बांधकाम सुरु झाले असून अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर कामगार व धन वापरले जात आहेत. संगमरवर जणू एखादा सामान्य दगड असावा एवढ्या विपुलतेने वापरला जात आहे. 

टॅव्हर्नियर आग्र्याला मात्र केवळ दोन वेळा आला होता. पहिली आग्रा भेट १६४०-४१ चे तर दुसरी १६६५ची. म्हणजे त्याने बांधकाम चालू असलेले पाहिले ते फक्त एकदा. बाकी जी माहिती त्याच्याकडे आहे ती सांगोवांगीची आहे हे उघड आहे. त्यामुळे २० हजार कामगार व २२ वर्ष ही एकतर अतिशयोक्तीत टाकून देता येतात किंवा त्याचा केवळ एक अंदाज म्हणून सोडून देता येतात. मनरिकेबद्दलही तसेच म्हणता येते व मुंडीबाबतही. मुळात हे प्रवासी नव्हते तर व्यापारी होते. बांधकाम सुरु असतांना एखादी इमारत पुर्ण झाल्यावर कशी दिसेल याची कल्पना येण्याची शक्यता नाही. त्यामुळे कामगार संख्या अचूक का नाही, खर्चाचा ताळमेळ मग कसा बसत नाही याची गणिते अशा वर्णनांच्या आधारे करत मते मांडणे गैर आहे. तेथील कामगार इतकी वर्ष जुन्या वास्तुचीच डागडुजी करत असते तर मुंडीपासून असे उल्लेख सुरु झाले असते. पण तसे वास्तव नाही. 

वरील उल्लेखांवरून, फर्मानांवरून आणि या लेखकांच्या वर्णनावरुन एकच गोष्ट स्पष्ट होते व ती म्हणजे ताजमहालाच्या जागेवर नव्याने बांधकाम चालू करण्यात आले होते व त्यासाठी अनेक मजूर, अभियंते आणि वास्तुतज्ञ राबत होते. 

मग मानसिंगाच्या मुळ वास्तुचे काय झाले? काही इतिहासकारांच्या मते शाहजहानने जयसिंगाकडून फक्त "जमीन" घेतली होती. जमीन की मंजील याबाबत वाद झडला आहे. तेथे मंजिल अथवा हवेली असण्याचीच शक्यता आहे. ही हवेलीत त्या काळात कोणी रहात असल्याची शक्यता नाही. कदाचित त्यामुळेच शाहजहानने ही जागा मागितली. जयसिंगानेही खळखळ न करता ही जागा देऊन टाकली व अन्यत्र चार हवेल्या मिळवल्या. मानसिंगाची हवेली ताजसारखी भव्य व सुंदर वास्तू नव्हती, असती तर ती त्याच्या काळातच प्रसि्द्ध झाली असती. पण तसे वास्तव नाही.  

ताजमहालच्या आराखड्याबद्दल तसेच नौकानयनासाठी असलेल्या यमुनातीरीच्या (आता गाळाखाली गेलेल्या) धक्क्याचा उल्लेख गोडबोलेंनी केला आहे व कबरीत त्याचे काय काम असा प्रश्न विचारला आहे. पण हा धक्का मुलचा मानसिंगच्या काळातीलच असणार ही शक्यता त्यांनी विचारात घेतलेली नाही. ही मंझिल कोणत्याही सरदाराची असावी तशीच होती व त्यात स्वभावत:च असावीत तशीच तळघरे, नौकानयनासाठीचे धक्के वगैरे बांधकामे असने स्वाभाविक आहे व ती नष्ट करण्याचे कारणही नव्हते.  उलट मुळचे तळघ्रर कबरीसाठी वापरणे सोयिस्कर होते. बाजुच्या खोल्या बंद करुन मधल्या भागात सुधारणा करुन कबर बनवली गेली. असावी हे स्पष्ट आहे. बंद खोल्यांबाबतचा विवाद अनाठायी असला तरी त्या जनतेसाठी उघडायला हरकत नाही. 

थोडक्यात वरील मुळचे मुख्य हवेलीचे बांधकाम पाडून ताजची निर्मिती नव्याने केली गेली असली तरी मानसिंगाच्या हवेलीचे अवशेष काही प्रमाणात शिल्लक राहिलेले आहेत. त्यावरून संपुर्ण वास्तुचे श्रेय शाहजहानकडून काढून घेत अकारण काल्पनिक पात्रांना देण्याचे काही कारण नाही. ताजची वास्तुरचना स्वतंत्र असून मुळच्या हवेलीतील काही भाग कल्पकतेने त्यात मर्ज केला गेला असे म्हणने अधिक संयुक्तिक आहे.

औरंगजेबाच्या घुमटाच्या दुरुस्तीबाबतच्या १६५२च्या पत्राचा फार गवगवा केला जातो. औरंगजेबाचे पत्र सत्य मानून गळत्यांचा प्रश्न सोडवता येतो. एवढा मोठा घुमट डोम बांधल्यानंतर त्यात मानवी चुकांमुळे टेक्निकल डिफल्ट्स राहु शकतात. गळती होऊ शकते. पण गळती झाली, दुरुस्ती करावी लागली म्हणजे म्हणजे ते बांधकाम पुरातन हा तर्क चुकीचा ठरतो. मानसिंगाची ४२ एकर जागा जयसिंगाने त्यावरील हवेलीसह विकली ही वस्तुस्थिती आहे. त्यावर कोणतेही अलौकीक असे बांधकाम नव्हते. जमीनीवरील मुख्य हवेली पाड्न ही इमारत बांधली गेल्याचे स्पष्ट दिसते. मुंडी ते टॅव्हर्नियर यांच्या वर्णनांत कामगारांच्या संख्येबाबत गफलत असली तरी बांधकामाची सुरुवात नव्याने झाल्याची माहिती मिळते.  खुद्द पातशहानामा व शाहजहाननामा मानसिंगाकडून जागा घेऊन त्यावर ताजची इमारत उभी करण्याची सुरुवात झाल्याचे नमूद करतात. उलट पु. ना. ओक पातशहानाम्यातील या संदर्भातील वर्णनात गफलत करतात हे आपण वर पाहिले आहे. ताजमहाल पुर्ण होत आल्याचा काळ आणि राजकीय वादळी घडामोडी, शाहजहानचे आजारपण ते कैदेचा काळ दुर्दैवाने परस्परांशी भिडल्यामुळे त्याबाबतची माहिती धुसर होत गेलेली आहे. 

ताजमधील सोने व अन्य संपत्तीचे काय झाले हा प्रश्न गोडबोलेंना प्रश्न पडला असला तरी सुरजमल जाटाने केलेल्या आग्रा स्वारीत ताजमहालाची लुट केली होती हा इतिहास ते विसरतात. तत्पुर्वीही लुट झाली असण्याची शक्यता कशी नाकारता येईल? तसेही ताजवर विद्रुपीकरनाचे संकट १८५७ च्या बंडाच्या वेळीसही आले होते. 

मुमताजच्या कबरीभोवती सोन्याचे रेलिंग होते असा उल्लेख पीटर मुंडी करतो, पण हे रेलिंग ताजच्या आवारातील तात्पुरत्या दफनस्थळाभोवती होते. नंतर पुन्हा मुमताजजचे शव हलवून आत्ताच्या स्थानी दफन केल्यानंतर ते रेलिंग ठेवण्याची आवश्यकता नव्हती. त्यामुळे ते कोठे गेले हा प्रश्नही निरर्थक आहे.

वास्तुरचना हिंदू की पर्शियन हा वाद असाच भोंगळ आहे. किंबहुना वास्तुरचनांत व त्यावरील कलाकारीत संस्कृती-संगम अपरिहार्यपणे होत असतो. रायगडावरील जगदिश्वराचे मंदिर मुस्लिम शैलीत आहे म्हणून ते कोणी मुस्लिमाने बांधले असा कोणी तर्क केला तर तो जेवढा वेडगळपनाचा होईल तेवढाच हिंदु खाणाखुणा मिळाल्या तर ताज हे हिंदू राजांचे वास्तुशिल्प होते असा दावा करने मुर्खपनाचे होऊन जाईल. मानसिंगाच्या जुन्या वास्तुतील काही भाग पाडायची गरज नसल्याने तो तसाच राहिला. केवळ तळघर, बंद खोल्या यावरून फार मोठा दावा करण्यापेक्षा त्यंची स्पष्टीकरणे अन्यत्र शोधायला हवीत एवढेच. ताज हिंदुंचा कि मुस्लिमांचा हा वाद निरर्थक असून तो भारतीयांचा आहे हेच लक्षात घ्यायला हवे. 

Saturday, October 14, 2017

संपत्ती-प्रकारांनुसार म्युचुअल फंड!

मागील लेखात आपण गुंतवणूक रचनेनुसार होणारे म्युच्युअल फंडांचे प्रकार पाहिले. सर्व प्रकारच्या गुंतवणुकदारांना सामावून घेण्यासाठी, गुंतवणुकीची उद्दिष्टेही पार पाडता येऊ शकतील यासाठी अजुनही अनेक प्रकार उपलब्ध आहेत. त्यात गुंतवणूक रचना (Structure) प्रकार जसा आहे तसाच "संपत्ती प्रकार" (Asset Class) हाही प्रकार आहे. आपली गुंतवणूक कोणत्या प्रकारच्या माध्यमांतून फंड कंपनी गुंतवणार आहे याची आगाऊ कल्पना गुंतवणुकदारास यामुळे येते व निर्णय घेणे व योग्य तो म्युच्युअल फंड आपल्या गुंतवणुकीसाठी निवडणे सुलभ जाते. यात आपले गुंतवणूक सल्लागारही मार्गदर्शन करू शकतात. पण तुम्हालाही मुलभूत माहिती असेल तर निर्णयप्रक्रिया सोपी होत तुम्हाला योग्य पर्यायाचीही निवड करता येते.

संपत्ती प्रकारात साधारणपणे चार प्रकार पडतात. प्रत्येक गुंतवणूकदाराची मानसिकता आणि गुंतवणुकीचे उद्दिष्ट आणि गुंतवणुकीसाठीचा संभाव्य कालावधीही वेगवेगळे असतात. त्यानुसार इक्विटी फंड, डेब्ट फंड, आणि बॅलन्स्ड किंवा हायब्रीड फंड असे म्युच्युअल फंडाचे तीन प्रकार उपलब्ध असतात. त्यांची माहिती आपल्याला असणे आवश्यक व उद्बोधक आहे, म्हणजे म्युच्युअल फंडांच्या विश्वाची आपणास चांगली ओळख व्हायला मदत होईल.

१. इक्विटी फंड : 

नांवाप्रमाणेच या फंड प्रकारात म्युचुअल फंड कंपनी गुंतवणुकदारांचे पैसे भांडवल बाजारात गुंतवत असते. भांडवल बाजारातही कोणत्या प्रकारच्या कंपन्यांच्या शेयर्समध्ये गुंतवणूक केली जाईल याचीही माहिती म्युचुअल फंड कंपन्या आपल्या योजनेत देत असतात. म्हणजे पायाभूत क्षेत्रात काम करणा-या कंपन्या, औषधी निर्माण कंपन्या, ग्राहकोपयोगी साधने बनवणा-या कंपन्या, बँकींग क्षेत्र, सर्वसाधारण क्षेत्र कि अन्य कोणत्या क्षेत्रांत फंड कंपनी गुंतवणूक करणार आहे याची
आगाऊ माहिती गुंतवणूकदाराला मिळते. अर्थात शेयर बाजारातील गुंतवणूक ही अधिक जोखिमीची मानली जाते, पण यात अधिक लाभाचीही तेवढीच शक्यता असते. त्यामुळे या प्रकाराची निवड करतांना त्या त्या क्षेत्राची भुतकालीन कामगिरी आणि त्या त्या क्षेत्रातील पुढील संभाव्य वाढीच्या शक्यता यांचा अंदाज घेत संभाव्य जोखिमींचा/लाभांचा आधीच विचार केलेला उत्तम असते. 


२. डेब्ट फंड (Debt Fund)- 

डेब्ट म्हणजे कर्ज हे तर आपल्याला माहितच आहे. सरकारपासून ते व्यावसायिक कंपन्या बाजारातून कर्जरोखे, विविध प्रकारचे बॉण्ड्स तसेच स्थिर उत्पन्न (व्याज/परतावा) देणा-या मार्गाने भांडवल उभारत असतात. इतर गुंतवणुकींच्या मानाने या सुरक्षित गुंतवणुकी मानल्या जातात. शिवाय या गुंतवणुकींवर मिळणारे उत्पन्न हे स्थिर असते. बाजारातील चढउताराचा कसलाही परिणाम या परताव्यावर होत नाही. त्यामुळे जोखिम व जोखमीबरोबरच होऊ शकणारे संभाव्य अतिरिक्त लाभ या दोन्ही बाबींपासून गुंतवणूकदार दूर राहतो. ज्यांना तुलनेने सुरक्षिततेबरोबरच स्थिर उत्पन्नाची अपेक्षा आहे अशा गुंतवणूकदारांसाठी हा पर्याय उपलब्ध आहे.

३. बॅलन्स्ड किंवा हायब्रीड फंड-

नांवाप्रमाणेच या प्रकारात वर वर्णन केलेल्या दोन्ही संपत्ती प्रकारांचे मिश्रण केलेले असते. म्हणजेच शेयर व कर्ज या दोन्ही प्रकारांत विशिष्ट प्रमाणात गुंतवणूक करण्याचे काम फंड कंपनी करते. धोका व परतावा यात समतोल साधत दोन्ही प्रकारांतील गुंतवणुकीचे प्रमाण टक्केवारीत ठरवण्यात आलेले असते. हे प्रमाण काय असेल हे या प्रकारच्या गुंतवणूक साधनाची माहिती देतांना म्युच्युअल फंड कंपनी देत असते. 

म्हणजे प्रत्येक साधनात फंड कंपनी कर्ज प्रकारात किती व शेयर प्रकारात किती टक्के गुंतवणूक करणार याची माहिती देत असते. ती पाहून गुंतवणूकदार आपल्याला योग्य वाटेल ते साधन (Instrument) निवडू शकतो. या साधनामुळे जोखिम कमी करत गुंतवणुकदाराचा लाभ कसा वाढेल हे पाहिले जात असते.

काही गुंतवणूक साधने गुंतवणुकीची अत्यंत निवडक प्रकारांना (स्पेशल कॅटेगरी) डोळ्यासमोर ठेवून बनवण्यात आलेली असतात. ती कशी हेही आपण पुढील लेखात पाहू. पण येथे लक्षात घेण्याचा मुद्दा हा की सर्व प्रकारच्या गुंतवणूकदारांना वेगवेगळ्या पद्धतीचे गुंतवणूक मार्ग म्युच्युअल फंड देत असतो. सामुहिक गुंतवणुकीमुळे गुंतवणुकीसाठी मोठा फंड एकत्र येतो. छोट्यातील छोट्या गुंतवणुकदारालाही मोठ्या गुंतवणुकीत सहभाग घेण्याची संधी प्राप्त होते. गुंतवणुकीच्या पारंपारिक मार्गांपेक्षा यात अधिक व्यापकता आलेली आहे ती यामुळेच. हे सारे प्रकार समजावून घेत, फंडाच्या योजनाही काळजीपुर्वक समजावुन घेत आपण कोणत्या प्रकारात गुंतवणूक करायची याचा निर्णय घेणे कधीही योग्य असते. गुंतवणूकदार सल्लागाराचा सल्ला जेवढ्या महत्वाचा आहे तेवढेच तुमचे ज्ञानही महत्वाचे आहे. 
अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या
https://www.reliancemutual.com/campaigns/RMFContest/index.html

(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

Thursday, October 12, 2017

गुंतवणुकदाराच्या गरजेप्रमाणे म्युच्युअल फंडाचे प्रकार!


म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक समजावून घेतांना मुळात त्याचे प्रकार किती आहेत हे समजावून घेणेही उद्बोधक ठरेल. म्युच्युअल फंडात एक व्यापकता आहे. विविध प्रकारच्या गुंतवणुकदारांच्या गरजा त्यात समजावून घेतलेल्या आहेत. जोखीम नको ते जोखीम चालेल पण परतावाही जास्त मिळाला पाहिजे असे वाटणा-या सर्व गुंतवणूकदारांना यात वाव आहे. आपण येथे काही प्रकार समजावून घेण्याचा प्रयत्न करुयात, म्हणजे गुंतवणूक करतांना आपले उद्देश काय आहेत त्यानुसार गुंतवणुकीचा पर्याय निवडणे सोपे जाईल.

म्युच्युअल फंडाचे मुख्य प्रकार आहेत तीन. हे तीन प्रकार गुंतवणूक रचना (Structure), संपत्ती प्रकार (Asset class) आणि गुंतवणुक हेतू  (Investment objectives) यावर आधारित आहेत. आपल्या गुंतवणूक गरजा काय आहेत आणि धेये काय आहेत हे समजावून आपण कोणता प्रकार आणि त्या प्रकारांतील कोणता उपप्रकार आपल्याला उपयुक्त आहे याचा विचार करणे आवश्यक असते.

म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक रचनेवर आधारित जो प्रकार आहे तो आधी आपण नीट समजावून घेउयात. यात फंडाची रचना प्रामुख्याने तीन भागांवर आधारित असते. उदाहणार्थ ओपन एंडेड (खुली गुंतवणूक) योजना असते त्यात कधीही तुम्ही प्रवेश करू शकता आणे आवश्यकता असेल तेंव्हा केंव्हाही आपली गुंतवणूक तुम्ही काढून घेऊ शकता. गुंतवणूक आणि तरलता याचा मेळ यात घातला गेलेला असतो. शिवाय यात किती रक्कम आपण गुंतवू शकता यावर बंधन नसते. आपला फंड व्यवस्थापक आपण केलेल्या गुंतवणुकीची कोणत्या क्षेत्रांत तात्काळ करावी याचा निर्णय घेत असतो. या प्रकारात फंड व्यवस्थापकाला आपले कौशल्य हरघडी पणाला लावावे लागते. ज्यांना आपल्या गुंतवणुकीचे पैसे केंव्हाही, म्हणजे गुंतवणूक केल्यानंतर काही तासात अथवा दिवसांतही लागू शकते त्यांच्यासाठी ओपन एंडेड फंड हा आदर्श फंड असतो. यात तरलताही सांभाळली जाते व जेवढा काळ गुंतवणूक आहे त्या काळात होणा लाभही फंड व्यवस्थापकाची फी वजा जाता आपल्याला मिळतो.

याउलट क्लोज एंडेड म्युच्युअल फंडाचे आहे. या प्रकारात म्युच्युअल फंड कंपनीने नव्या फंडाची घोषणा केल्यानंतर ठरावीक काळातच गुंतवणूक करता येते. ही घोषणा करतांना गुंतवणूक कोणत्या क्षेत्रात केली जाणार आहे याची कल्पना गुंतवणुकदारांना दिलेली असते. येथे गुंतवणूकी शक्यतो दिर्घकालीन भवितव्य लक्षात घेत केली जात असल्याने युनिटधारकाला, म्हणजेच गुंतवणूकदार व्यक्तीस विशिष्ट कालमर्यादेपर्यंत आपली गुंतवणूक काढून घेता येत नाही. पण या मर्यादेलाही एक मार्ग म्युच्युअल कंपन्यांनी दिला असून अनेक कंपन्या आपल्या त्या विशिष्ट फंडाची नोंदणी शेयर बाजारात करतात. म्हणजे अचानक गरज पडली तर क्लोज एंडेड फंडाचे युनिटस आपण शेयर बाजारात विकू शकता. त्या दिवशी व त्या वेळी जे युनिटचे शेयरबाजारातील मूल्य असेल ते युनिटधारकाला मिळते व आपली गुंतवणूक मोकळी करता येते. म्हणजे फरक एकच आहे की युनिटची खरेदी मुदतपुर्व काळात स्वत: म्युच्युअल फंड कंपनी करत नसून ती तुम्हाला खुल्या शेयर बाजारात विकावी लागते. तुम्हाला युनिट विकायचे नसले तरी येथेही रोज तुम्हाला आपल्या गुंतवणूकीचे आजचे मूल्य (NAV) काय झाले आहे हे पहायला मिळते. त्यानुसारही आपण निर्णय घेऊ शकता.

पण या प्रकारात पुर्वनियोजित योजनेप्रमाणे म्युचुअल फंड कंपन्या गुंतवणूक करत असल्याने व ही गुंतवणूक दिर्घकाळ असल्याने यात लाभ अधिक आहेत हे वेगळे सांगायची गरज नाही. शिवाय आपण गुंतवणूक करता तो फंड जर शेयर बाजारात नोंदलेला असेल तर समजा अचानक गरज पडली तर तरलताही सांभाळली जात असते. त्यामुळे याबाबतचीही माहिती आपण आधीच घेतलेली बरी. आणि समजा आपल्याला आपली गुंतवणूक मधेच कधीही लागणार नाही, ते बाजुला पडलेले किंवा अन्यत्र गुंतवलेले पैसे असतील तर मग फंडाची नोंदणी शेयर बाजारात नसली तरी काही फरक पडत नाही. मुदत संपल्यावर आपण आपली गुंतवणूक म्युच्युअल फंड कंपनीकडून परत घेऊ शकता अथवा वाटल्यास आपण ती तशीच पुढेही ठेवू शकता. अर्थात मुदत संपल्यानंतर केंव्हा आपली गुंतवणूक लाभ पदरात पाडून घेत करायची यावर कसलेही बंधन नसते. 

यात काही फंड हे "इंटर्वल फंड" म्हणुनही ओळखले जातात. यात म्युच्युअल फंड कंपन्या मुदतपुर्व काळात अधून मधून गुंतवणूकदारांकडून युनिट परत विकत घेण्याची ऑफर देत असतात.   गुंतवणुकदाराला गुंतवणुकीतून बाहेर पडण्याची ही संधी असते. जर मिळणारा नफा योग्य वाटत असेल आणि पैशांची गरज असेल तर या योजनेचा लाभ होतो. अर्थात जर शेयरबाजारात युनिट्स नोंदलेले असतील वा नोंदले जाणार असतील तर आपण आपले गुंतवणुकीचे ध्येय नेमके काय आहे व फंडाची गुंतवणूक योजना नेमकी काय आहे हे समजावून घेत आपली गुंतवणूक करू शकता. आकस्मिक अडचणीत रोकड हाती घेत बाहेरही पडू शकता.

यावरुन आपल्याला गुंतवणुकीचे सुलभ पर्याय लक्षात आले असतील. आपण संपत्ती प्रकार (Asset class) यानुसार कोणत्या कोणत्या योजना असू शकतात व त्याचे नेमके लाभ काय याची चर्चा पुढील लेखात करुयात.
अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या


(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

Tuesday, October 10, 2017

म्युच्युअल फंडात कशी गुंतवणूक करावी?


प्रत्येकाला भविष्याची काळजी असते. मुलांचे शिक्षण, आकस्मिक आजारपण, वृद्धापकाळासाठीची तरतूद इत्यादि असंख्य कारणे माणसाला बचत आणि गुंतवणूक करायला प्रेरित करत असतात. आपल्या बचतीवर व गुंतवणूकीवर काय परतावा मिळेल आणि महत्वाचे म्हणजे गुंतवणूक सुरक्षीत राहिल ना ही काळजी प्रत्येक व्यक्ती करत असते. खरे म्हणजे कधीपासून गुंतवणूक सुरु करावी याचे काही निकष नाहीत. म्हणजे ती कधीही करता येते. ती एकाच वेळीस एकरकमी जशी करता येते तशी दैनंदिन, मासिक अथवा जसजसे अतिरिक्त पैसे हातात येत जातील तसतशीही करता येते. हव्या त्या क्षेत्रात करता येते. पारंपारिक गुंतवणुकीच्या मार्गांपेक्षा म्युच्युअल फंड तुम्हाला असंख्य पर्याय देते. थोडक्यात छोट्यात छोट्या गुंतवणुकदारापासून ते मोठ्या गुंतवणुकदारांना बरोबरीचे पर्याय यात उपलब्ध आहेत. अर्थात जनसामान्यांपर्यंत याची जेवढी माहिती पोहोचायला हवी तेवढी पोहोचलेली नाही.

तुम्हाला अगदी कमी पैशांची गुंतवणूक करायची आहे? ते शक्य आहे. पैसे गरज लागली तर लगेच परत मिळायला हवेत? तेही शक्य आहे. तुम्हाला एकरकमी गुंतवणूक न करता हप्त्याने वा टप्प्या-टप्प्यात करायची आहे? तेही शक्य आहे. तुम्हाला करबचत करायची आहे? तेही शक्य आहे. तुम्हाला दरवर्षी लाभांश हवा आहे? तेही शक्य आहे. तुम्हाला कर्जबाजारात (Debt Market) गुंतवणुक करायची आहे? तेही शक्य आहे. खरे म्हणजे जेवढीही क्षेत्रे आहेत त्यात हाताशी फार मोठी रक्कम नसतांनाही तुम्ही त्यांत गुंतवणूक करू शकता. आपल्या सवडीने ती करू शकता आणि हवे तेंव्हा ती विकून बाहेरही पडू शकता.

नुकतेच जे नोकरी किंवा व्यवसायात पडले आहेत त्यांनी आतापासून शिस्तबद्ध गुंतवणूक करायला हवी. सरस परतावा मिळवायचा तर म्युच्युअल फंडाला आज पर्याय नाही. म्हणजे तुम्हीच बघा, गेल्या काही वर्षांत बँकांचे ठेवीवरील व्याजदर कमी होत आहेत व भविष्यातही ते अजून कमी होत जाणार. महागाईचा दर आणि व्याजदर यात तुलना केली तर महागाईदरातील वाढीचे पारडे भारी पडेल अशी आज स्थिती आहे. सोन्याचे दर आता एका पातळीवर येवून थांबल्यासारखे झाले आहेत. स्थावर मालमत्तेतील जोखिम किचकट होत चाललेल्या कायद्यांमुळे वाढतच चालली आहे. व्यक्तीगत पातळीवरील शेयर्समधील गुंतवनूकीत जो शास्त्रशुद्ध अभ्यास लागतो आणि तेवढे भांडवलही लागते. शिवाय वेळही द्यावा लागतो कारण कोणत्या शेयरमधे नेमके काय होईल याचे आगाऊ भाकीत जमतेच असे नाही. म्युच्युअल फंड मात्र तुमच्या वतीने तज्ञ भांडवल व्यवस्थापन करत असल्याने या सर्व कटकटींपासून तुम्ही अलिप्त तर राहता आणि लाभ मिळवू शकता.

भारतीय म्युच्युअल फंड आजमितीला  २० लाख कोटी रुपयांहून अधिक रकमेचे व्यवस्थापन यशस्वीपणे करत आहेत. भारताच्या आर्थिक विकासाचा दर पाहता यात दिवसेंदिवस भरच पडत आहे.  खरे तर भारतासारख्या विकासोन्मूख देशातील म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक आज आहे त्यापेक्षा अनेक पटींनी व्हायला हवी होती. पण सर्वसामान्य भारतियांपर्यंत मुळात गुंतवणुकींचा हा आधुनिक पर्याय न गेल्याने व्हायला हवी होती तशी वाढ झाली नाही. 

म्युच्युअल फंडात गुंतवणूक करतांना कोणता सर्वप्रथम आपल्याला खालील बाबींवर निर्णय घ्यायला पाहिजे.

१. किती रक्कम गुंतवायची आहे?

२. की ती टप्प्याटप्प्याने वा मासिक पद्धतीने पण नियमित गुंतवायची?

३. आपल्याला लाभांश हवा आहे कि एकुण वाढीचाच लाभ घ्यायचा आहे?

४. किती काळासाठी आपल्याला ही गुंतवणुक करायची आहे? 


या व तदनुषंगिक प्रश्नांचा विचार करून आपण स्वत: अथवा आपल्या गुंतवणूक सल्लागाराची मदत घेऊ शकता. आता अनेक बँकांतील व्यवस्थापकही ही मदत आपल्याला करू शकतात. ते आपल्याला आपल्या गरजेशी जुळणारे म्युच्युअल फंड सुचवू शकतात. त्या म्युच्युअल फंडाने मागील काळात काय परतावा दिला आहे याचा इतिहासही तुम्ही जसे पाहू शकता तसेच त्या फंडाचे व्यवस्थापक कोण आहेत याची माहितीही घेऊ शकता. गुंतवणूक करण्याआधी तत्संबधीचे सारे कागदपत्र काळजीपुर्वक वाचा अथवा समजावून घ्या. मगच गुंतवणूक करा. आपल्या फंडाचे रोजचे मूल्य काय आहे हे तुम्हाला सहज कळू शकते. रिलायंस म्युच्युअल फंडाने सर्वसामान्य गुंतवणुकदारांना मार्गदर्शन करण्यासाठी व म्युच्युअल फंडाबाबत जनजागृतीसाठी देशव्यापी मोहिम हाती घेतली आहे. त्यांच्याकडुनही तुम्हाला मार्गदर्शन मिळू शकते.

अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या


(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

Sunday, October 8, 2017

म्युच्युअल फंड म्हणजे नेमके काय?


 म्युच्युअल फंड म्हणजे साध्या सोप्या भाषेत सांगायचे म्हणजे अधिक फायद्यासाठी केलेली सामुहिक गुंतवणूक. ही गुंतवणूक तज्ञ माहितगारांमार्फत केली जाते. गुंतवणुकीबाबतचा एरवी व्यक्तीवर येणारा ताण यामुळे नाहीसा होतो. छोट्या छोट्या व्यक्तीगत गुंतवणुकदाराला एरवी जे शक्य नसते ते म्युच्युअल फंडाद्वारे साधले जाते.

आपण येथे एक उदाहरण घेऊ. समजा जमीनीचा एक तुकडा विकत घ्यायचा आहे व त्याला भविष्यात चांगली किंमत येणार आहे हे माहित आहे पण त्यासाठी लागणारे पैसे मात्र एखाद्या व्यक्तीकडे नाहीत. अशा वेळीस काय करायचे? संधी सोडून द्यायची की अनेकांनी एकत्र येत सामुहिक गुंतवणूक करत नफा मिळवायचा? तर समजा काही मित्र एकत्र येतात आणि सामुहिक गुंतवणूक करत सर्वांनी मिळून नफा मिळवायचा असे ठरवतात.

समजा शंभर चौरस फुट जमीनीच्या तुकड्याची किंमत एक लाख रुपये आहे. यासाठी निर्माण केलेल्या फंडाला प्रत्येक युनिटला १० रुपयात वाटले तर १०,००० युनिट बनतील. गुंतवणूकदार व्यक्ती आपल्याला गुंतवता येतील तेवढ्या रकमेचे युनिट विकत घेईल. एखाद्याजवळ हजारच रुपये असतील तर तो शंभर युनिट विकत घेईल. गुंतवणूक क्षमतेनुसार हवे तेवढे युनिट व्यक्ती घेवू शकतील. त्या गुंतवणूकीच्या प्रमाणात त्या जमीनीची मालकी गुंतवणूकदाराकडे असेल.

आता समजा एक लाख रुपये गुंतवणूकीच्या जमीनीची किंमत एक महिन्यानंतर १,२०,००० रुपये झाली तर त्याचा अर्थ असा की गुंतवनूकदाराच्या एका युनिटची किंमत १२ रुपये झाली. ज्या गुंतवणुकदाराने हजार रुपये गुंतवलेत त्याची गुंतवणूक आता १२०० रुपये मुल्याची झालेली असेल.

म्युच्युअल फंडात नेमके असेच होत असते. म्युच्युअल फंडांच्या अनेकविध गुंतवणूक योजना असतात. प्रत्येक योजनेची गुंतवणूक युनिटच्याच प्रमाणात होत असते. गुंतवणुकीत जसजशी वृद्धी होते ती प्रत्येक युनिटधारकास युनिटच्या समप्रमाणात वाटली जात असते. म्हणजेच ज्याच्या जवळ व्यक्तीगत गुंतवणूक मोठी नाही तोही अगदी किमान आवश्यक युनिट विकत घेऊन म्युच्युअल फंडात गुंतवणूकदार बनू शकतो. बाजाराची कसलीही माहिती, त्यातील तज्ञता नसली तरी चालत असून रोजच्या रोज देखरेख करण्याच्या कटकटीही यातून वाचत असतात.

म्युच्युअल फंडाद्वारे पारंपारिक व आधुनिक असे गुंतवणूकीचे सर्व प्रकार आपणास उपलब्ध होतात. त्यात साधारणपणे शेयर बाजार, कर्जरोखे, सोने, इतर वस्तूविनिमय (कमोडिटी मार्केट),
बांधकाम उद्योगातील गुंतवणूक इत्यादि प्रकार येतात. सर्वच फंड एकाच क्षेत्रात अथवा एकाच कंपनीच्या शेयर्स अथवा कर्जरोख्यांत गुंतवणूक करत नसून विविध क्षेत्रातील गुंतवणूकींचा पोर्टफोलियो बनवतात. हा पोर्टफोलियो काय आहे याची आगावू कल्पना गुंतवणूकदारास दिलेली असते. म्युच्युअल फंड कंपन्या बाजाराचा कल पाहून गुंतवणूक वाढवतात अथवा एकातून काढून घेत पोर्टफोलियोतीलच दुस-या क्षेत्रात गुंतवतात. त्यामुळे कोणत्याही बाजारातील होत असलेल्या आकस्मिक उतारांचा तोटा व्यक्तिगत गुंतवणुकीच्या मानाने एवढा गुंतवणूकदाराला सहन करावा लागत नाही. आपल्या आवडीचा, संभाव्य लाभाचा व जोखिमीचा सारासार विचार करून गुंतवणूकदार म्युच्युअल फंडाच्या नेमक्या कोणत्या योजनेत पैसे गुंतवायचे याचा निर्णय घेऊ शकतो. खरे तर म्युच्युअल फंड जेवढी गुंतवणुकीच्या पर्यायांमध्ये व्यापकता उपलब्ध करुन देतात तसे अन्यत्र होत नाही. त्यादृष्टीनेही म्युच्युअल फंड हा सर्व गुंतवणूक पर्यायांवर मात करतो.

आपण गुंतवलेल्या युनिटचे आजचे बाजारमूल्य म्हणजे NAV (एकुण संपत्तीचे मूल्य). यावरून गुंतवणुकदाराला आज आपण आपले युनिट विकले तर काय मूल्य मिळेल याचा अंदाज येत असतो किंवा आपल्या संपत्तीत गुंतवणूक केल्या दिवसापासून तीत काय भर पडली हे समजत असते. थोडक्यात नाव (NAV) म्हणजे आपल्या गुंतवणुकीच्या वृद्धीचा आरसा असतो.

थोडक्यात म्युच्युअल फंड म्हणजे आपल्या योग्य वाटलेल्या क्षेत्रात केलेली सामुहिक गुंतवणूक. म्युच्युअल फंड कंपनी म्हणजे आपल्या गुंतवणूकीचे तज्ञ व्यवस्थापन करणारी संस्था. या संस्था सेबी या भांडवल नियामक संस्थेच्या नियंत्रणाखाली काम करत असतात. सामान्य गुंतवणुकदाराच्या हितसंबधांची रक्षा करण्यासाठीच सेबी आहे. त्यामुळे म्युच्युअल फंड हा अन्य कोणत्याही क्षेत्रातील गुंतवणूकीपेक्षा अधिक चांगला पर्याय आहे. म्युच्युअल फंडात कशी गुंतवणूक करता येते, त्यातही काय पर्याय उपलब्ध आहेत याचा आढावा आपण पुढील लेखात घेऊ.

अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या


(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

बुलेट ट्रेनच्या हवेत कॉरिडॉर दुर्लक्षित


बुलेट ट्रेनच्या हवेत कॉरिडॉर दुर्लक्षित


गेल्याच महिन्यात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी व जपानचे पंतप्रधान शिंजो अॅबे यांनी अहमदाबाद ते मुंबई या गतिमान रेल्वेच्या कामाचे भूमिपूजन केले. जपानने या प्रकल्पाला ०.१% दराने कर्ज देऊन भारताला जवळपास फुकटच कर्ज दिले आहे अशी हवा निर्माण केली गेली. बुलेट ट्रेन म्हणजे भारताला प्रगतिपथावर नेणारा एकमेव “विकास अग्निरथ’ असे वातावरण निर्माण केले गेले. पण या साऱ्यात भारतातील आजवरचा जपानच्याच भागीदारीने सुरू झालेला, देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा बनेल अशा दिल्ली-मुंबई औद्योगिक प्रमार्ग (कॉरिडॉर) प्रकल्पाचे मात्र मोदींनी नावही काढले नाही. किंबहुना या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचे पुढे काय झाले याचेही स्मरण ना भाजप सरकारला आहे ना जनतेला आहे. स्मरण असले तर केवळ या प्रकल्पात ज्यांच्या जागा जाणार आहेत किंवा जाऊ शकतात ते शेतकरी, आदिवासी आणि मच्छीमारांना. ते अजूनही या प्रकल्पाला विरोध करत आहेत आणि आता त्यात बुलेट ट्रेन आणि समृद्धी महामार्गाच्या प्रकल्पालाही विरोध होण्यास सुरुवात झाली आहे.

सुमारे ३० लाख रोजगार उत्पन्न करू शकणारा, १०० अब्ज डॉलर गुंतवणुकीचा (साडेसहा लाख कोटी रुपये), सहा राज्यांतून जाणारा हा १५०० किमीचा, गतिमान सहापदरी रस्ते व नवे गतिमान रेल्वेमार्ग असणारा हा प्रकल्प. या मार्गाने तीन बंदरांना जोडले जाईल व सहा विमानतळही बांधले जातील. यात या प्रमार्गावर नवी २४ हरित नगरांची निर्मिती व ९ विद्यमान औद्योगिक वसाहतींचे आधुनिकीकरण, तर काही नव्या वसाहती योजनेत सामील तर आहेच, पण चार हजार मेगावॅट हरित-विजेची निर्मिती करण्याचीही योजना आहे. जपानची या प्रकल्पात २६% भागीदारी आहेच. हा प्रमार्ग म्हणजे केवळ जागतिक बाजारपेठेशी भारताला जोडणारे साधन नव्हे तर उत्पादन, व्यापार, गुंतवणूक या अर्थव्यवस्थेच्या पायाभूत मूलतत्त्वांना शिस्तबद्धपणे बळ देत त्यांच्यात वृद्धी घडवून आणत देशाचे औद्योगिक चित्र संपूर्णपणे बदलण्याचा एकमेव प्रमार्ग म्हणून या प्रकल्पाकडे पाहिले जात होते. 

माजी पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंग यांनी या प्रकल्पाला २००९ मध्येच परवानगी दिली. २०१९ पर्यंत हा प्रकल्प पूर्ण होईल अशा रीतीने नियोजन करण्यात आले होते. त्यासाठी ‘दिल्ली-मुंबई इंडस्ट्रियल कॉरिडॉर कॉर्पोरेशन’ची स्थापनाही करण्यात आली. सुरुवातीला वेगात कामे सुरू झाल्याने ज्यांच्या जमिनी गेल्या वा जाणार होत्या त्यांची आंदोलनेही बळावली. पर्यावरणवादीही यात उतरले. पण मोदी सरकार आले आणि क्रमश: हा प्रकल्प मागे टाकण्यात आला. स्मार्ट सिटी, त्याही हरित ऊर्जेवर अवलंबून असणाऱ्या, या प्रकल्पांतर्गत उभ्या राहणारच होत्या. पण मोदींनी स्मार्ट सिटीची व्याख्याच बदलून टाकली आणि तीही सध्या मागेच पडल्यासारखी आहे.

या औद्योगिक प्रमार्गामुळे व त्याशीच संलग्न अन्य प्रस्तावित तीन प्रमार्गांमुळे भारताचे आंतरराष्ट्रीय उद्योग-व्यापारात स्थान बळकट होऊन अर्थव्यवस्था गतिमान झाली असती हे उघड आहे. आर्थिक उलाढाल तर वाढली असती, पण रोजगाराच्या असंख्य संधी उपलब्ध झाल्या असत्या. पण मोदी सरकारने जुन्या सरकारच्या चांगल्या योजना अर्धवट सोडण्याच्या प्रयत्नात त्यात खीळ घातली हे उघड आहे.

देशातील कोणत्याही विकास प्रकल्पांना विरोध होतोच. त्यामागील कारणे आपल्या धोरणात व काही कायद्यांतच आहेत. जैतापूर ते नर्मदा अशा असंख्य प्रकल्पांत ते आपण पाहिलेच आहे. याही प्रकल्पाला महाराष्ट्र व गुजरातमध्ये शेतकरी, आदिवासी व मच्छीमारांचा विरोध झालाच. गुजरातमध्ये जमीन अधिग्रहणाबद्दलची असंख्य प्रकरणे न्यायप्रविष्ट आहेत. भूमी अधिग्रहण कायदा मुळात असंवैधानिक असल्याने व तो नागरिकांचा संपत्तीचाच अधिकार हिरावून घेत असल्याने या कायद्याची गरज आहे काय यावर आपल्या कोणत्याही सरकारांनी विचार केला नाही. समृद्धी महामार्ग व बुलेट ट्रेनच्या प्रकल्पांनाच एवढा विरोध होतो आहे तर औद्योगिक प्रमार्गाच्या महाकाय प्रकल्पालाही विरोध होणारच होता हे उघड आहे. पण डॉ. मनमोहनसिंग सरकारने या प्रकल्पातील अनेक बाबी पूर्ण करत प्रकल्प पुढे नेला होता. २०१३ मध्ये मालवाहतुकीसाठी बांधायच्या रेल्वे ट्रॅकची कंत्राटे द्यायला सुरुवात झाली होती. प्रस्तावित औद्योगिक वसाहतींचेही काम सुरू झाले होते. नव्या सरकारने या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पास पूर्ततेच्या दिशेने नेण्यास प्राधान्य द्यायला हवे होते. पण ते दिलेले नाही हे उघड आहे. जपानचे पंतप्रधान अॅबे हे भारतात बुलेट ट्रेनच्या उद््घाटनासाठी आले, पण त्यांचीच भागीदारी असलेल्या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रकल्पाबाबत मौन पाळले हे चांगले लक्षण नाही.

या दिरंगाईमुळे सुरुवातीला सहा लाख कोटी रुपये गुंतवणुकीचा हा प्रकल्पाचा प्रस्तावित खर्च आताच ६५ हजार कोटी रुपयांनी वाढला आहे. तेही या प्रकल्पाचे काम अत्यंत संथगतीने चालू असताना. २०१९ पर्यंत हा प्रकल्प पूर्ण होण्याची सुतराम शक्यता नाही. त्यामुळे हा प्रकल्प कधी पूर्ण होईल आणि या प्रकल्प खर्चात किती वाढ होईल याचे भाकीत कोणी करू शकणार नाही आणि हे ओझे करदात्यांवरच आजच पडते आहे व पुढेही पडेल. कारण मोदी सरकार या प्रकल्पात रस घेत नसल्याने या प्रकल्पाचे भवितव्य सध्यातरी अधांतरीच आहे. जुन्या सरकारचे करार रद्द करता येत नाहीत म्हणून काही किरकोळ कामे चालू आहेत खरे, पण त्याने नुकसानही वाढत चालले आहे याचे भान मोदी सरकारला नाही. या प्रकल्पाला विलंब होत असल्याने अर्थव्यवस्थेला अशा आधुनिक पायाभूत सुविधांच्या अभावात जागतिक स्तरावर उंचावण्याची शक्यता नाही. सुनियोजित औद्योगिक विस्तार व असंख्य रोजगार संधींना आपण सध्यातरी मुकलेलो आहोत.

अधिकाधिक ३६ हजार रोजगार निर्माण करू शकणाऱ्या बुलेट ट्रेनला आपली पसंती दिली आहे व त्या जुमला-हवेत अर्थव्यवस्थेला मजबूत करू शकणाऱ्या औद्योगिक प्रमार्गाला मात्र विस्मरणात ढकलले आहे. ज्या ०.१% व्याजामुळे “फुकटात कर्ज मिळाले’ अशा वल्गना झाल्या त्यापूर्वीच २०१३ मधेच जपानने औद्योगिक प्रमार्गासाठी साडेचार अब्ज डॉलरचे कर्ज ०.१% व्याजानेच या औद्योगिक प्रमार्गाला दिले होते हे ते सोयीस्करपणे विसरले. हा करार जपानचे तत्कालीन पंतप्रधान योशिहोको नोडा व डॉ. मनमोहनसिंग यांच्यात झाला होता. डॉ. मनमोहनसिंग हे जागतिकीकरण ते हा औद्योगिक प्रमार्ग योजनेत भारतीय अर्थव्यवस्थेचे शिल्पकार म्हणून कार्यरत राहिले. हा प्रमार्ग २०१९ पर्यंत तडीला न्यायची जबाबदारी मोदी सरकारची होती. हा राजकीय प्रश्न नसून देशाच्या अर्थविकासाशी जोडला गेलेला प्रश्न आहे. हे न समजता अर्थव्यवस्थेला बोजाच बनणाऱ्या बुलेट ट्रेनकडे अत्यंत अदूरदृष्टीने त्यांनी वळावे आणि औद्योगिक प्रमार्ग प्रकल्पाला बाजूला सरकवावे यातच त्यांच्या अर्थधोरणातील अपरिपक्वता दिसते. राष्ट्राच्या प्राथमिकता न समजल्याचा हा दुष्परिणाम आहे.

उलट त्यांनी औद्योगिक प्रमार्ग प्रकल्पाच्या निमित्ताने शेतकरी, आदिवासी व मच्छीमारांच्या प्रश्नावरही योग्य उत्तर शोधायला हवे. जेथे पर्यावरण आणि आदिवासी संस्कृतीला फटका बसण्याची शक्यता आहे तेथून हा मार्ग न नेता योग्य पद्धतीने नियोजन करून वळवताही येणे शक्य आहे. कारण या प्रकल्पामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला जी उभारी मिळण्याची शक्यता आहे त्याचा शतांशही शक्यता बुलेट ट्रेनमध्ये नाही. किंबहुना बुलेट ट्रेन हा पांढरा हत्ती होईल की काय अशी भीती आताच तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत. शिवाय भूमी अधिग्रहणाच्या ज्या अडचणी औद्योगिक प्रमार्गासमोर आहेत त्या बुलेट ट्रेन व समृद्धी प्रकल्पासमोरही आहेत. प्रकल्पांमुळे होणारी विस्थापने व सांस्कृतिक प्रश्न आजही तेवढेच तीव्र आहेत. सर्व प्रकल्प वेगाने पूर्ण व्हावेत यासाठी त्यांचीही सोडवणूक तेवढीच महत्त्वाची आहे. ते वेगाने सोडवत दिल्ली-मुंबई औद्योगिक प्रमार्गाच्या वेगवान विकासासाठी मोदी सरकारला कंबर कसावीच लागेल. बुलेट ट्रेनची हवा करण्यापेक्षा त्यांनी या पायाभूत प्रकल्पाकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.

(Published in Divya Marathi)

Friday, October 6, 2017

चला म्युच्युअल फंडांच्या विश्वात!



सर्वसामान्य माणसापुढे मुख्य प्रश्न असतो तो मिळकतीमधील शिल्लक नेमकी कोठे गुंतवावी हा. आपल्याकडे अर्थ-शिक्षणाची तशी वानवाच असल्याने अनेकदा सुशिक्षितांना सुद्धा गुंतवणुकींच्या बाबतीत गोंधळात पडायला होते. त्यामुळे शक्यतो गुंतवणुकीचे पारंपारिकच मार्गच वापरले जातात. कधी कधी महागाईचा निर्देशांक ज्या प्रमाणात वाढतो त्याही प्रमाणात परताव्यांत वाढ झाल्याने काही वेळा अशा गुंतवणुकी तोट्यातच जातांना दिसतात. रिकरिंग, फिक्स डिपॉ्झिट, सोने, अलंकार, स्थावर मालमत्ता इत्यादि पारंपारिक गुंतवणुकीचे मार्ग सर्वसाधारणपणे मोठ्या चलनात आहेत. परंतू आधुनिक काळात गुंतवणुकीचे म्युचुअल फंडांसारखे अनेक नवे मार्ग उघडलेले आहेत तेही गुंतवणुकीचे चांगले पर्याय आहेत हे सहसा सामान्य लोकांना माहित नसते.

किंबहुना एक ठरावीक जाणकार वर्ग सोडला तर गुंतवणुकीच्या अधिक किफायतशीर असू शकणा-या गुंतवणुकांच्या नव्या मार्गांपासून सर्वसामान्य माणुस आजही कोसो दुरच असल्याचे चित्र आपल्याला दिसते. खरे तर आहे त्या संपत्तीत भरच पडत रहावी, संपत्तीतून संपत्ती निर्माण व्हावी, त्यात वाढ व्हावी आपली उद्दिष्टे पुर्ण व्हावीत हेच गुंतवणुकीचे मूख्य हेतू असतात. आज अमेरिका, युरोपादि राष्ट्रांत अगदी शेतकरी, पगारदार ते लहान-मोठे व्यावसायिक म्युच्युअल फंड हाच मार्ग आपल्या गुंतवणुकीसाठी वापरतात. अमेरिकेतील म्युच्युअल फंडांतील गुंतवणूक ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा अधिक आहे.1 म्युच्युअल फंडातील गुंतवणुकीत होणारी वाढ ही अन्य गुंतवणूक पर्यायांपेक्षा दिर्घकाळात अधिक वेगवान असू शकते. याचे कारण म्हणजे येथे सामुहिक गुंतवणुक करुन तज्ञ मंडळीच्या देखरेखीखाली गुंतवणुकीचे नियंत्रण, क्षेत्रनिहाय विभाजन कोणत्या गुंतवणुकीतून कधी बाहेर पडायचे हे म्युच्युअल फंड कंपनीवर सोपवले गेले असते. थोडक्यात आपल्या पैशाचे व्यवस्थापन आपण कुशल तज्ञांहाती सोपवलेले असते आणि नेमकी यामुळेच संपत्तीची अधिक वाढ होण्याची अधिक शक्यता निर्माण होते.

सामान्य माणूस शेयर बाजार, म्युच्युअल फंड हे शब्द ऐकले तरी गोंधळून जातो. खरे तर हे केवळ माहिती नसल्याने अर्थनिरक्षरतेने होते. गुंतवणुकदाराने नेहमीच सर्व पर्यायांची माहिती ठेवली पाहिजे, पण ती नेमकी कशी मिळवायची हा एक प्रश्न असतो. खरे तर देशात आपल्याच भारत सरकारने १९६३ मध्ये सर्वप्रथम म्युच्युअल फंड उभारला होता त्याचे नांव युनिट ट्रस्ट ऑफ इंडिया. त्यानंतर अनेक सरकारी बँकांनीही म्युच्युअल फंड सुरु केले. उदारीकरणाच्या धोरणानंतर खाजगी क्षेत्रानेही यात पाय रोवल्यामुळे म्युच्युअल फंडांमधील गुंतवणूक मोठ्या प्रमाणात वाढत राहिली. असे असले तरी भारत यात अद्यापही, अगदी काही आशियायी राष्ट्रांपेक्षाही खूप मागे आहे, याचे कारण म्हणजे सर्वसामान्यांपर्यंत म्युच्युअल फंड पोहोचलेच नाहीत. म्युच्युअल फंडाची सुरुवात इंग्लंडमध्ये १८६८ साली तर अमेरिकेत १९२४ मध्ये झाली आणि आज सामान्य गुंतवणूकदारांसाठी गुंतवणुकीचा हा एक पर्याय मानला जातो.  पण आपल्याकडे ही फक्त ठरावीक अर्थसाक्षरांचीच मक्तेदारी राहिली आहे. आपणही या गुंतवणुक-क्रांतीत सहभाग घेत आपली बचत अत्यंत किफायतशीरपणे गुंतवत राहू शकतो, बँकांमद्ध्ये असते तेवढीच रोकड-तरलता ठेवू शकतो...म्हणजेच हवे तेंव्हा आपण गुंतवणुक काढुनही घेऊ शकतो हे मात्र लोकांपर्यंत पोहोचले नाही. त्यामुळे एकुणातील नागरिकांच्या संपत्तीतही विशेष भर पडली नाही.

म्युच्युअल फंडात गुंतवणूक कशी करावी यावर आपण पुढील लेखांत चर्चा करुच. पण येथे लक्षात घ्यायची गोष्ट म्हणजे सामान्य गुंतवणूकदारांसाठी व्यक्तीगत गुंतवणुकीपेक्षा तज्ञांच्या देखरेखीखालील सामुहिक गुंतवणूक नेहमीच किफायतशिर असते. गुंतवणूकी कोणत्या क्षेत्रात केल्या जाणार हे प्रत्येक फंडाच्या योजनेसोबत दिलेलेच असते त्यामुळे कोणत्या योजनेत गुंतवणूक करावी याचीही निवड करता येते. असे म्हणतात की जसे सारी अंडी एकाच टोकरीत ठेवण्यापेक्षा विभागून ठेवावीत म्हणजे जोखीम कमी होते तसेच म्युच्युअल फंडांतही करता येते. म्युचुअल फं आपल्याला विविध योजनांद्वारे गुंतवणुकीचे विविध पर्याय उपलब्ध करून देतात. आपण त्या सर्वांची माहिती घेत आपणास योग्य वाटणारे पर्याय निवडू शकता.

आपल्या हातात म्युच्युअल फंडात गुंतवणूक करायची म्हणजे खूप मोठी रक्कम आपल्याकडे असली पाहिजे हाही एक गैरसमज आहे. खरे तर गुंतवणुकदार किमान पाचशे रुपये आणि त्याच्या पटीत कितीही गुंतवणूक यात करू शकतो. रिकरिंग खात्याप्रमाणे दरमहा म्युच्युअल फंडांच्या सिप (Systematic Investment Plan) मध्ये ठरावीक पैसे भरुनही गुंतवणूक करू शकता. पारंपारिक गुंतवणुकीला हा एक मोठा पर्याय आहे हे सर्वांनी लक्षात घ्यावे लागणार आहे.

भारतीयांना नियमित गुंतवणुकीची सवय लागावी यासाठी सध्या रिलायंस म्युच्युअल फंडाद्वारे प्रत्येक महिन्यातील ७ तारीख देशभर "म्युच्युअल फंड दिवस" म्हणून साजरा केला जात आहे व त्याला लाभणारा जनसामान्यांचा पाठिंबा लक्षणीय आहे. या दिवशी रिलायंस म्युच्युअल फंडाद्वारे अनेक गुंतवणुकदार साक्षरता कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या कार्यक्रमांत आपणही आपला सहभाग नोंदवत गुंतवणूक तज्ञांचे मार्गदर्शन मिळवू शकता तसेच तुमच्या सर्व प्रश्नांची थेट उत्तरेही मिळवू शकता. यासाठी अधिक जाणण्यासाठी कृपया खालील लिंकला भेट द्या.


आपली संपत्ती वाढत रहावी ही कामना प्रत्येकजण करतो पण त्यासाठी योग्य माहितीपुर्ण निर्णयही घ्यावे लागतात. आपण म्युच्युअल फंडाबाबत जाणून घ्या. आपले काही प्रश्न असतील तर ते अवश्य विचारा.

2. “Growth of the Asset Management Business in Asia”, Lakyara, Vol. 85, Pub.- Nomura Research Institute Ltd.
https://www.nri.com/global/opinion/lakyara/2010/pdf/lkr201085.pdf
3. The Rise of Mutual Funds: An Insider's View, By Matthew P. Fink

(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)